17 maart 2009
Aanleiding
Thuiszorgorganisatie Banda Bou heeft het afgelopen jaar, in samenwerking met twee Nederlandse organisaties, Thuiszorg Thebe en Stichting Mantelzorg Midden-Brabant (die sinds 1 maart j.l. ‘Expertisecentrum Familiezorg’ heet), een project uitgevoerd, gericht op de introductie van mantelzorgondersteuning, gericht op ‘family care’ (in Nederland Familiezorg genoemd). In deze vervolgaanvraag zal dan ook gesproken worden over familiezorg, waar gaat om mantelzorg.
De activiteiten in het project tot nu toe zijn heel goed aangeslagen bij de betrokken zorg-instellingen, boven verwachting zelfs. Het aantal deelnemende instellingen is veel groter dan verwacht. Het concept Familiezorg blijkt in een grote behoefte aan een nieuwe zorgconcept te voorzien.
Thuiszorginstellingen Banda Bou en Wit-gele Kruis vinden het nu belangrijk om de in gang gezette vernieuwing bij de zorginstellingen te kunnen continueren en de introductie van Familiezorg te gaan verdiepen en borgen in (in principe) zoveel mogelijk instellingen in Curaçao. Hierover is reeds met diverse betrokken organisaties op Curaçao en het Oranjefonds gesproken en het verzoek is gekomen om een eerste vervolgplan op te stellen voor de periode 2009 /2011.

Dit vervolgproject is ontwikkeld door Banda Bou (mw. Astrid Gregorio,directeur) en het Expertise-centrum Familiezorg uit Tilburg. De Nederlandse organisatie zal haar kennis, producten en expertise op het gebied van familiezorg beschikbaar stellen aan de zorgorganisaties op Curaçao.

Familiezorg als methode
Familiezorg als methode is ontstaan uit de behoefte aan relationele ondersteuning van familieleden die voor hun naasten zorgen. De relatie en samenwerking tussen zorgvragers, familiezorgers en beroepskrachten is leidraad in de scholing van beroepskrachten en managers in de zorg. De methode wordt toegepast op het gehele zorgproces, van vraagverheldering tot en met intensieve familiebegeleiding. Die aanpak biedt de medewerkers en het management van zorginstellingen een goede houvast om in complexe situaties de juiste ondersteuning te kunnen bieden.

Het vervolgproject is gericht op het implementeren en borgen van de familiezorgondersteuning op Curacao bij zoveel mogelijk zorginstellingen. De kansen hiervoor zijn groot gezien het enthousiasme dat is ontstaan en ook in de tussenrapportage tot uiting komt.

De belangrijkste resultaten tot nu toe
In eerste instantie voorzag het projectplan in het geven van trainingen aan een pilotgroep medewerkers van Stichting Thuiszorg Banda Bou en een pilotgroep bij Wit Gele Kruis. Echter het enthousiasme van andere instellingen voor de training is zo groot geweest dat er besloten is om ook bij Birgen di Rosario en SGR-groep een pilotgroep te trainen.
Dit heeft als bijkomend voordeel dat ook binnen de andere gezondheidsorganisaties op Curaçao het werken vanuit het relationele model om de familiezorgers optimaal te ondersteunen wordt onderschreven.
Het voorgaande heeft er toe geleid dat:

• er nu in totaal 85 professionals uit diverse gezondheidssectoren de basistraining hebben gevolgd in plaats van de geplande 49 professionals (dus bijna een verdubbeling van het aantal deelnemers);
• een toename van werkzaamheden, die niet in het project waren opgenomen. Er zijn extra trainingsdagdelen gegeven, meer lesmateriaal gekopieerd en gesprekken gevoerd met andere geïnteresseerde instellingen.

Toch is hier voor gekozen om op die manier de ‘familycare gedachte’ binnen de totale gezondheidszorg op Curaçao te kunnen aanbieden, wat de kwaliteit van de totale zorg ten goede komt. Families worden ondersteund in het zorgen voor elkaar. De draaglast zal afnemen en familiezorgers worden optimaal ondersteund vanuit eenzelfde visie en aanpak.

Tabel: Aantal medewerkers die hebben deelgenomen:

Voortgang m.b.t. de implementatie en borging
Bij de start van het project in 2008 hebben de directeur van Thuiszorg Banda Bou en de projectleider een eerste gesprek gehad met de ziektekostenverzekeraar BZV. Deze ziet wel het belang, maar heeft onder andere concrete resultaten nodig die bewezen effecten aangeven in de vermindering van de draaglast bij mantelzorgers. Hiervoor was de lopende projectperiode niet toereikend. Inmiddels heeft de directeur van Thuiszorg Banda Bou opnieuw contact gehad met de BZV over een mogelijke financiering op langere termijn.

In juli 2008 zijn de eerste gesprekken geweest met Wit Gele Kruis, Birgen di Rosario en SGR-groep. Vanuit deze gesprekken zijn in deze instellingen pilotgroepen gevormd die de basistraining hebben gevolgd. Ook binnen deze instellingen ziet men het grote belang van intensieve familie-ondersteuning. Er is al gesproken over het trainen van alle medewerkers om een optimaal resultaat te verkrijgen. Daarnaast bestaat de gedachte om in elke instelling één of meer ‘kennisdragers/ familiezorgconsulenten’ aan te wijzen, die een meer specifieke training dienen te volgen. Zij kunnen dan gezamenlijk na twee jaar intensieve training (september 2009 – september 2011) een netwerk familiezorg vormen op Curaçao. De meerwaarde hiervan is dat het eilandbreed is en er verbinding ontstaat tussen de instellingen op het eiland. Deze gedachtegang is in dit vervolg-project meegenomen.

Doelstellingen van het vervolgproject
Dit project beoogt resultaten te boeken op drie niveaus:

1. microniveau (verbeteren van het functioneren van medewerkers en de kwaliteit van zorg),
2. mesoniveau (versterken van de rol van het management bij kwaliteit van zorg en familiezorg) en
3. macroniveau (vormen van een organisatienetwerk rond het thema familiezorg).

De belangrijkste doelstellingen zijn:

1. implementeren en borgen van de visie en methode Familiezorg bij alle zorginstellingen door het trainen van alle in aanmerking komende medewerkers;
2. inspireren en trainen van het management van de instellingen t.b.v. visie, borging en samenwerking rond Familiezorg;
3. werven en trainen van enkele kennisdragers/familiezorgondersteuners per instelling;
4. opzetten van een kenniskring familiezorgondersteuning tussen de zorginstellingen;
5. uitwerken en uitbreiden van de respijtzorgmogelijkheden op Curacao. Er wordt een gids samengesteld en zo mogelijk ook op internet gezet.
6. uitvoeren van een evaluatie naar de resultaten van de familliezorg-ondersteuning op Curacao, bij cliënten en bij medewerkers van de instellingen.
7. afspraken maken over bekostiging van familiezorgondersteuning en borging van de resultaten van het project.

Ad 1.
Uitrollen visie en methode Familiezorg
De aanpak met behulp van de methode Familiezorg slaat erg aan bij de medewerkers en directies van de zorginstellingen. Dit heeft geleid tot de gedachte dat de visie die achter Familiezorg zit overgedragen zou moeten worden aan alle zorgverleners binnen de instellingen en dat alle betrokken medewerkers daarvoor de basistraining wordt aangeboden. We gaan er op basis van de reacties tot nu toe van uit dat uiteindelijk alle zorginstellingen op Curacao willen meedoen in deze uitrol. Op dit moment doen 5 instellingen mee en andere gezondheids- en welzijnsinstellingen worden ook benaderd. De instellingen vinden het zo belangrijk, dat zij de trainingstijd van medewerkers voor hun rekening nemen. Na de uitvoering van basistrainingen zal een scholingsaanbod worden gedaan voor een verdere verdiepingsslag binnen de instellingen. In de begroting is het aantal deelnemende medewerkers per instelling vermeld.

Ad 2.
Trainen management van zorginstellingen
De directies van de zorginstellingen zijn tot nu toe geïnformeerd en gemotiveerd om hun medewerkers kennis te laten nemen van de methode via de basistraining. Zij hebben binnen de benaderde instellingen een pilotgroep medewerkers de training aangeboden. Om de visie en methode te laten slagen binnen de instellingen is het van belang dat deze geborgd wordt en dat het management de medewerkers aanstuurt en ondersteunt op deze aanpak en de daarbij te behalen resultaten. Hiervoor zullen managementtrainingen worden georganiseerd, zo mogelijk managers van diverse zorginstellingen door elkaar. Centraal daarin staat de uitdaging om familiezorg binnen de eigen instellingen organisatorisch vorm te geven en te borgen. Het gaat dan om:

1. aandacht voor de methode in werkoverleg,
2. ondersteuning organiseren op casuïstiek-basis,
3. ondersteuning organiseren bij familiegesprekken,
4. expertise ontwikkelen op het vlak van specifieke ondersteuning van familiezorgers (financieel, emotioneel, materieel),
5. ontwikkelen van mogelijkheden voor respijtzorg (i.s.m. andere instellingen).

Ad 3.
Trainen kennisdragers/familiezorgondersteuners
Onderdeel van de borging is het aanstellen van minimaal één kennisdrager/familiezorgondersteuner in elke zorginstelling (fulltime of parttime naar gelang de omvang van de organisatie). De kennisdragers worden opgeleid tot expert in Familiezorg. Zij worden binnen hun instelling het aanspreekpunt voor medewerkers over praktijkvragen en zijn mede verantwoordelijk voor de casuïstiekbesprekingen over familiezorg. Dit is een belangrijke functie om de borging van familie-zorg te realiseren.
Deze kennisdragers ondersteunen medewerkers met raad en daad gebaseerd op de methode Familiezorg. Zij worden in de komende twee jaar opgeleid en begeleid om hun taken en positie in de instelling helder te krijgen en contacten te onderhouden met de andere kennisdragers in de andere instellingen op het eiland. Hiervoor wordt gedacht aan vier- tot zeswekelijkse intervisie en gezamenlijke bijeenkomsten. Zij kunnen samen vanuit hun eigen proffesionele achtergrond werken aan de totale ontwikkeling van Familiezorg op Curacao.

Ad 4.
Opzetten netwerk familiezorg
Elke instelling stelt in de loop van dit project een ‘kennisdrager’ aan om de inzet rond familiezorg te gaan borgen. Deze kennisdragers richten zich niet alleen op ondersteuning van medewerkers van de eigen instelling, maar ook op het vormen van een gezamenlijk netwerk op Curacao. Resultaat van het project is dat eind 2011 een netwerk familiezorgondersteuning op Curacao functioneert met een aantal taken en activiteiten:

1. voorbereiden en houden van familiegesprekken samen met medewerkers van de instellingen;
2. ondersteuning bieden aan alle instellingen en medewerkers op het vlak van familiezorg;
3. inzicht geven in respijtmogelijkheden op Curacao en vraag en aanbod bij elkaar brengen;
4. kennis rond de thema’s van familiezorg verzamelen en verspreiden die voor uitvoerende medewerkers en management van belang zijn (in de vorm van een nieuwsbrief, bijeenkomsten, website);
5. training geven aan nieuwe medewerkers en ondersteuning bieden op casuïstiekniveau.

De kennisdragers werken ieder vanuit hun eigen instelling, waardoor zij gemakkelijk aanspreekbaar zijn voor collega’s en families. Ze zullen elkaar regelmatig ontmoeten om ervaringen uit te wisselen en knelpunten die zich voordoen te kunnen bespreken. Familiegesprekken zullen in de thuissituaties of vervangende thuissituatie, bij SGR en Birgen di Rosario) plaatsvinden. Dit is een belangrijk kenmerk van de methode Familiezorg om goed zicht te krijgen op de situatie en de relaties tussen de mensen.
Gedurende de looptijd van deze 2 jaar moet een ‘kartrekker’ voor het netwerk worden aangewezen, die verantwoordelijk is voor het netwerk, in samenwerking met de projectleider.
Tijdens de aanloopperiode wordt veel aandacht besteed aan de wijze van samenwerken en het delen van kennis over de materie tussen de instellingen en medewerkers.

Ad 5.
Uitwerken en uitbreiden van de respijtzorgmogelijkheden op Curacao
Binnen het huidige project wordt momenteel gewerkt aan het openen van een maandelijkse inloop-mogelijkheid voor familiezorgers op Banda Bou. Aan de hand van thema’s worden familiezorgers geïnformeerd maar is er ook gelegenheid tot uitwisselen en delen van ervaringen. Dit wordt professioneel ondersteund door de kennisdrager familiezorg van Thuiszorg Banda Bou. De inloop heeft dus een tweeledig doel:

1. kennis vergroten over de ziekte van de zorgvrager en hoe hier mee om te gaan en over zorg-mogelijkheden;
2. emotionele ondersteuning bieden door uitwisseling met andere familiezorgers en professionele ondersteuning.

Doel van het project is om deze inloopbijeenkomsten Curacao-breed te gaan organiseren, zodat alle familiezorgers deze vorm van ondersteuning kunnen ontvangen. De inloopbijeenkomsten zullen ook thematisch of ziektespecifiek worden aangeboden (bijv. voor familiezorgers van dementerenden en van mensen met niet-aangeboren hersenletsel).
De respijtmogelijkheden voor familiezorgers zijn op dit moment nog nauwelijks ontwikkeld en bekend. In het project wordt een overzicht gemaakt van respijt(zorg)mogelijkheden en wat de instellingen op dit vlak willen en kunnen aanbieden. Het gaat dan om:

- logeermogelijkheden intramuraal ter ontlasting van de thuissituatie,
- dagopvangmogelijkheden voor de verzorgde,
- activerende en ondersteunende begeleiding (in de thuissituatie) van verzorgden,
- opbouwen van een vrijwilligersnetwerk om familiezorgers te ontlasten en te ondersteunen.

Met dit overzicht zijn de mogelijkheden voor respijtzorg voor alle professionals op Curacao toegankelijk.

ad 6.
Uitvoeren evaluatie van familiezorgondersteuning
In het kader van de uitrol van de familiezorgondersteuning is het van belang om de concrete resultaten van deze ondersteuning in de praktijk te evalueren. Bij cliënten van de instellingen wordt en vragenlijst afgenomen (bij intake, tussenevaluatie en na een jaar) om de ervaren belasting te meten en de ervaring met de familiezorgaanpak. Ook zullen evaluaties worden gehouden onder de medewerkers van de instellingen, gericht op hun ervaring met de methode en de tevredenheid over hun werk.
De eerste resultaten van het onderzoek kunnen vanaf najaar 2010 worden betrokken bij de verdere invulling van de diverse onderdelen van dit project. Daarnaast bieden de resultaten inzicht in de gewenste verdere aanpak van familiezorgondersteuning als onderdeel van Familiezorg als product van de zorginstellingen, t.b.v. financiering door BZV.

Wanneer is het project succesvol? Er wordt een effect van het project verwacht op het vlak van de zorg voor families én op medewerkerssatisfactie.

1. Door de aandacht voor de familie en onderlinge relaties binnen de families, worden familiebanden versterkt of zelfs hersteld, waar men elkaar is ‘kwijt geraakt’ in het intensieve zorgen voor iemand binnen de familie. Daardoor ontstaat er een betere balans tussen het zorgen en het met elkaar vormen van een familiesysteem.
2. Doordat er een netwerk ontstaat van ‘familiezorg-kennisdragers’ op eilandelijk niveau, zal de ketenzorg verbeteren. Medewerkers van de verschillende instellingen zijn op de hoogte van elkaars manier van werken en weten elkaar te vinden in het kader van familie-ondersteuning. Er zal sprake zijn van een optimale familie-ondersteuning op Curacao.
3. Bij de medewerkers die aan de training hebben meegedaan zal de arbeidssatisfactie vergroot zijn, omdat ze relationeel mogen werken. Men heeft oog voor de familie, waardoor mogelijke problemen eerder worden herkend en aangepakt.

Ad 7.
Afspraken maken met BZV over bekostiging en borging familieondersteuning
De contacten met MZV zullen intensief zijn om hen te betrekken bij de resultaten en effecten van dit project. In de vorm van tussentijdse evaluaties wordt de BZV op de hoogte gehouden over de voortgang van het project en de effecten op cliënten en medewerkers. Eenmaal per 4 maanden overleg met BZV. De BZV zal ook uitgenodigd worden om kennis te maken met onderdelen van het project, zoals een trainingn een inloopbijeenkomst etc.) .

Uitrol naar Aruba en Bonaire

Er is al belangstelling getoond door gezondheidszorginstellingen van Aruba en Bonaire voor de methode Familiezorg. Indien gewenst kan ook een uitrol naar deze en andere eilanden worden uitgewerkt, zodat instellingen daar ook gebruik kunnen maken van de opgebouwde expertise. Een concrete aanpak hiervoor kan door de projectleider van dit project worden opgesteld in samenwerking met medewerkers/directies van enkele instellingen, die zich hiervoor beschikbaar willen stellen. Het is niet mogelijk om de uitrol op die eilanden binnen dit vervolg-project uit te voeren. Wel is het mogelijk om een verkenning van de uitgangssituatie te doen, die om deze reden ook begroot is in het laatste projectjaar. Vandaar dat in de begroting van STBB ook enkele dienstreizen staan naar Aruba en Bonaire.

Planning van het project

De omvang van het aantal medewerkers van alle organisaties vraagt om een planning voor de komende twee tot drie jaar. In die periode zullen de volgende activiteiten plaatsvinden:

Looptijd 24 maanden
1e jaar (september – december 2009)

1- startfase
De projectleider start met een communicatieronde langs de instellingen om het project qua planning helemaal uit te werken, zodat de instellingen weten waar ze aan toe zijn, wat van ze verwacht wordt en wat medewerkers kunnen verwachten.

2 – voorbereidingsfase trainingen en casusoverleggen
De projectleider maakt afspraken over de inhoud en aanpak van de diverse trainingen en over de casusoverleggen die per instelling worden vastgelegd.
De projectleider helpt de organisaties respijtmogelijkheden voor familiezorg in kaart te brengen. Dit materiaal en casusvoorbeelden worden in de trainingen gebruikt (wat is de behoefte, wat zijn te ontwikkelen mogelijkheden?).

3 – uitvoeringsfase
A – trainingen

1. verzorgen van vervolgtrainingen aan medewerkers die de basistraining al gevolgd hebben;
2. verzorgen van basistrainingen aan medewerkers die nog geen training hebben gevolgd;
3. starten met de trainingen voor de managers van de instellingen;

B – opbouwen casusoverleg/werkbespreking in instellingen

1. starten met daarvoor in aanmerking komende medewerkers van de instellingen (om de methode in de instellingen te verspreiden en te borgen);
2. starten van het traject met de kennisdragers van de instellingen (trainen op hun specialisme en begeleiden in hun taak in de instelling).

2e jaar:

1. uitvoeren vervolgtrainingen van medewerkers die de basistraining in het eerste jaar gevolgd hebben;
2. rapporteren tussentijdse resultaten van de evaluaties aan de instellingen en BZV, in de vorm van een Curacao-brede werkconferentie met de deelnemende instellingen;
3. afspraken maken n.a.v. het evaluatieonderzoek over de verdere invulling van het familiezorg-concept in het verloop van het project;
4. voortzetten van de trainingen aan de managers van de instellingen;
5. uitwerken van de plannen voor de kenniskring en het kenniscentrum, in de vorm van een plan van aanpak en het vormgeven van de organisatie ervan;
6. overleg met BZV over de implementatie van familiezorg in de instellingen en de product-bekostiging daarvan.

3e jaar (8 maanden):

1. afhankelijk van het aantal deelnemende medewerkers uitvoeren van basistrainingen en vervolgtrainingen;
2. uitvoeren en afronden trainingen van de managers en vastleggen van de managementvisie die verbonden is aan familiezorg;
3. afronden van de evaluaties en eindrapportage daarvan;
4. afronden en vastleggen van de afspraken tussen de instellingen w.b. de samenwerking rond familiezorg, respijtzorg en het expertisecentrum (gericht op borging in de organisaties);
5. afronden overleg met BZV over de productbekostiging van familiezorg, mede op basis van de eindrapportage van de evaluatie;
6. eindrapportage van het project;
7. een afsluitende bijeenkomst met het management van deelnemende instellingen en BZV;
8. desgewenst voorbereiding van plannen voor uitrol naar andere eilanden.