De oogst is rijk, zo bleek tijdens de Slotconferentie Actieplan Familiezorg op 13 januari 2011. Meer dan 1350 zorgprofessionals, een 30-tal gemeenten en verschillende opleidingscentra in Brabant werken momenteel met de methode Familiezorg.

Jacques Wagtmans, dagvoorzitter“Het Bruto Nationaal Geluk neemt toe door de methode Familiezorg. De meest aangewezen persoon om je te helpen is bijna altijd een familielid.” Het Expertisecentrum Familiezorg begon 2,5 jaar geleden met de implementatie van de methode. Dit gebeurde in opdracht van de provincie Noord-Brabant.

Tijdens de slotconferentie deelden projectleiders en managers hun ervaringen. Ook werden twee publicaties en een documentaire gepresenteerd.

1. ‘Methode Familiezorg, op de driesprong van theorie, beleid en praktijk’, een publicatie geschreven door Lucia Tielen in opdracht van het Expertisecentrum Familiezorg en de Academische Werkplaats Ouderenbeleid en Familiezorg, die antwoord geeft op vragen als:
- Wat houdt de methode in?
- Wat kunnen wij als familie verwachten?
- Hoe kan een gemeentelijk Wmo-loket aan de slag met de methode?
- Hoe komt het dat de methode effectief is?

Download hier de brochuremethode familiezorg “Driesprong “

2. Het boek ‘Ik zie, ik zie wat jij niet ziet’. Hierin geeft Dr. Deirdre Beneken genaamd Kolmer uitleg over de levensthema’s, zoals zij ze steeds ziet terugkomen.

Dit boek is te bestellen via www.eburon.nl

3. De documentaire ‘De kracht van relationeel werken’, een documentaire over de methode Familiezorg, gemaakt door Movedmedia Tilburg. Deze filmproductie is mogelijk gemaakt door financiële steun van de gemeente Tilburg, de Provincie Noord-Brabant en Expertisecentrum Familiezorg.

Familiezorg in Brabant, ons perspectief

Roel Hermanides,lid raad van bestuur Novadic KentronDe Wmo is de reddingsboei in de familiezorg. Dat maakt het mogelijk voor gemeenten om interventies tussen formele en informele zorg op te zetten. Ook bij Novadic Kentron zit er nog groeipotentieel in het vormgeven van familiezorg.

Ondanks alle goede bedoelingen is de praktijk vaak weerbarstig. We willen wel interventies ontwikkelen die zich richten op de familie, maar vanuit het ministerie van VWS ligt de focus op mensen met gezondheidsklachten. De sociale omgeving moet het zelf doen. Er is dan ook geen wettelijke basis om meer samenhang te krijgen tussen formele en informele zorg.

Redding

De redding komt vanuit de Wmo. Hierdoor pakken gemeenten hun regierol op. Het prestatieveld 4 gaat nadrukkelijk over het ondersteunen van mantelzorg. Daardoor neemt de aandacht voor de samenhang tussen formele en informele zorg toe. Juist in de verslavingszorg en de psychiatrie is die nog niet zo vanzelfsprekend. Toch zullen professionals zich meer moeten bezighouden met het vormgeven van familiezorg.

Belonen van positief gedrag

Hermanides vertelde vervolgens hoe Novadic Kentron werkt aan familiezorg. Middels CRA, Community Reinforcement Approach, bieden professionals diverse interventies aan. Deze aanpak verschilt wezenlijk van die van vroeger. Draaide het toen meer om straffen, nu is men veel meer gericht op het belonen van positief gedrag. Dit vraagt wel een heel andere attitude van professionals.

Outreachend

CRA bestaat uit 18 interventies, die succesvoller blijken als ze gecombineerd aangeboden worden. Het zijn allemaal evidence-based interventies. De toegevoegde waarde zit in het betrekken van de sociale omgeving.

“Sommige interventies werken niet en toch voeren we ze nog steeds uit,” biechtte Hermanides op. Het zijn evidence based interventies maar de toegevoegde waarde ligt in het feit dat de sociale omgeving erbij betrokken wordt. In de Verenigde Staten is de informele hulp sterk en zelfhulpgroepen draaien er uitstekend. Daar staat tegenover dat het formele systeem daar te wensen overlaat. In Nederland is er nog niet altijd een goede verbinding tussen informele en formele hulp. Ook moet de organisatie meer ingericht worden op CRA. “Het lukt niet als je niet outreachend bent.”

Hermanides sprak de hoop uit over een jaar of drie nieuwe allianties tussen informele en formele zorg bereikt te hebben.

Best Practices in Brabant
Fors trainen

Esther de Raad, projectleider De Kempen (Zuidoost-Brabant)Het barst van de producten voor de mantelzorg in De Kempen. Van ondersteuningsactiviteiten en mantelzorgdagen tot lotgenotengroepen en respijtzorg. Toch ontbrak er iets. De methode Familiezorg bleek de missing link.

“We liepen tegen dezelfde dingen aan als andere organisaties,” vertelde Esther de Raad. De hulp richt zich op individuen. De achterliggende oorzaak van problemen wordt niet opgelost omdat het verband ertussen niet wordt opgespoord.

Problemen in gezinnen

Uit bezoeken aan grote scholengemeenschappen bleek bijvoorbeeld dat bijna alle kinderen die begeleid worden door het schoolmaatschappelijk werk thuis op een of andere manier te maken hebben met problemen. In sommige gezinnen komen diverse professionals over de vloer. Maar ze weten vaak niet van elkaar waar ze mee bezig zijn.

Geschoold

Het samenwerkingsverband ‘Regiegroep Mantelzorg, inmiddels Familiezorg’, in De Kempen besloot om meer te gaan samenwerken. Een verbindend middel bleek de methode Familiezorg. Alle gemeenten trainden hun loketmedewerkers. De Intergemeentelijke Sociale Dienst trainde haar consulenten. ZuidZorg stuurde haar coördinerend wijkverpleegkundige op training en in iedere gemeente is op dit moment één maatschappelijk werker geschoold.

Leren elkaar aan te vullen

Zelf hebben wij onze maatschappelijk werkers en secretaresse geschoold. In totaal doen er 12 organisaties en gemeenten mee waarvan 50 mensen de training volgden. Een forse training waarin we leerden hoe we elkaar kunnen aanvullen. Als vervolg gaan we een start maken met casuïstiekbesprekingen. Zodat de inzet van de zorg voortaan past bij de vraag van het gezin.

Mantelzorgers zijn zichtbaar, als je ze maar ziet

Hanneke Schanzleh, directeur Mantelzorgwinkel Uden/Veghel (Noordoost-Brabant)De keus was duidelijk voor de 5 gemeenten in Noordoost-Brabant. In 2008 kozen ze voor de methode Familiezorg. Omdat deze manier van werken structurele en preventieve ondersteuning biedt. Zo kan (over)belasting worden voorkomen binnen de gehele zorgsituatie.

Gezamenlijk gingen de gemeenten aan de slag op het Wmo-prestatieveld 4: Mantelzorgondersteuning. Er kwam een visiedocument en een projectplan. Ook kozen de gemeenten voor één fysiek steunpunt mantelzorg: de Mantelzorgwinkel.

- Succesfactoren in deze projectperiode (medio 2008-medio 2009) waren:
- één doel: het organiseren van mantelzorgondersteuning op regionaal niveau;
- één gemeenschappelijke visie op preventieve ondersteuning van mantelzorgers en hun - zorgsysteem;
- een gezamenlijk projectplan met duidelijke afspraken over de financiering en de
- operationele inrichting;
- een projectleiderschap, gefaciliteerd door de gemeenten;
- het zoeken en vinden van ambassadeurs in de regio die het gekozen gedachtegoed
- uitdragen en vertegenwoordigen.

Veel voorlichting

De Mantelzorgwinkel opende in 2009 zijn deuren, gestoeld op de principes van de methode Familiezorg. Na de opening richtte het team van de winkel zich op drie cruciale aspecten.

- Contacten opbouwen en onderhouden met mantelzorgers en belangenbehartigers.
- Uitgroeien tot een duidelijk aanspreekpunt voor mantelzorgers en hun belangenbehartigers. Dit betekende dat we de boer op gingen door het geven van voorlichting, veel voorlichting. Door deel te nemen aan regionale projecten die ook de dienstverlening aan mantelzorgers raken. En door het vinden van samenwerking om de dienstverlening aan mantelzorgers in hun zorgsituatie te optimaliseren.
- De winkel en zijn opdracht duidelijk positioneren in de regio door op strategisch en beleidsmatig niveau contacten te leggen met alle partners, zowel professionals en vrijwilligers als de lokale overheid.

Onzichtbaar

De Mantelzorgwinkel heeft inmiddels een plaats in de regio. Onze partnerorganisaties kennen ons en we worden gezien als deskundige op het terrein van mantelzorgvraagstukken. Toch zien we helaas ook dat het aantal individuele mantelzorgers dat de weg naar ons vindt relatief gering is. Mantelzorgers zijn onzichtbaar, vertellen mensen ons. Wij zeggen: ze zijn wel zichtbaar, als je ze maar ziet.

We zien mantelzorgers

Organisaties kijken nog te vaak naar de individuele vraag van de zorgvrager. Ze bekijken deze niet in de context van het gehele zorgsysteem. Mantelzorgers bevestigen deze signalering. De keuze van de vijf gemeenten voor een regionale inbedding van de methode Familiezorg om mantelzorgers in een vroegtijdig stadium te bereiken zodat (over)belasting wordt voorkomen, is hiermee gelegitimeerd.

Daarom gaan wij door met het ontwikkelen van een strategisch en operationeel netwerk. Zodat wij mantelzorgers zien en met hun hele zorgsysteem kunnen helpen.

Kunst van het Ontmoeten

Vanuit de afgelopen periode willen we de volgende aanbevelingen meegeven:

- zorg dat je zichtbaar bent voor mantelzorgers en hun belangenbehartigers;
- leg contacten met alle partnerorganisaties, op vrijwillig, professioneel en lokaal overheidsniveau;
- draag je deskundigheid in mantelzorgvraagstukken uit;
- overleg frequent met de ambtenaren en de portefeuillehouders van de opdrachtgevende gemeenten over de bevindingen en stel zo nodig plannen bij;
- vind ambassadeurs in de regio die helpen het gekozen gedachtegoed uit te dragen en te vertegenwoordigen;
- realiseer je dat een ontwikkelingstraject veel tijd kost. Het vraagt immers om een herijking van dienstverleningswaarden, inzichten en methodieken en van vernieuwde samenwerkingsafspraken;
- en vooral: geloof erin en heb er plezier in, want per slot van rekening gaat de methode - Familiezorg over ‘de Kunst van het Ontmoeten’. En wat is er fijner en mooier dan anderen te ontmoeten en samen te werken om mantelzorgers en hún naasten zo te ondersteunen dat zij hun leven met elkaar op een prettige manier kunnen voortzetten?

“Ik mag weer doen waarvoor ik opgeleid ben”

Patricia Bender, locatiemanager BerneZorgHoe komt een robuuste en vrij orthodoxe zorginstelling tot een organisatie die met de methode Familiezorg werkt? Een van de voorwaarden bleek bij BerneZorg dat er al heel veel voorwerk was verricht. Daar sloot de methode Familiezorg naadloos op aan.

Vier jaar geleden waren de nodige voorbereidingen getroffen om een nieuwe organisatie in te richten. Hierbij werden besluiten genomen over de invoering en borging van het mantelzorgbeleid. De zorgleefplanmethodiek sloot aan bij de methode Familiezorg, zo bleek onder meer uit werkbezoeken bij De Herdgang te Tilburg.

Relatie centraal

Er waren praktische handreikingen nodig voor beroepskrachten en vrijwilligers. Dus koos BerneZorg voor een training methode Familiezorg. De relatie tussen de cliënt, familiezorgers en professionele medewerkers/vrijwilligers staat tijdens de training centraal.

Samenspel

In de meeste situaties waarin professionele zorg is ingezet spelen ook familiezorgers een rol. Dat geldt zowel bij zorg thuis als bij zorg in het verpleeg- of verzorgingshuis. In al deze situaties moet de zorg aansluiten bij de cliënt en zijn systeem. Steeds moet er ruimte zijn voor een samenspel tussen professionele hulpverleners en familiezorgers.

Respect

Het is dan de kunst voor hulpverleners om hun relatie met familiezorgers in te kleuren en het echt samen te doen. Dit vraagt van ons inzicht in de verschillende rollen en perspectieven van familiezorgers en respect voor de verschillen daarin. Door een goede inschatting te maken van mogelijkheden en behoeften van familiezorgers kan dit samenspel vorm krijgen.

Veel impact

Als we echt op deze manier willen gaan werken, heeft dat heel veel impact omdat het alle processen in de hele organisatie aangaat. Dat realiseerden het managementteam en het middenkader zich terdege. Maar ook dat de methode bij BerneZorg past én dat er al veel aanwezig is.

Receptie

Het begint bij de receptie. Hoe is de bejegening van bezoekers? Hoe wordt de telefoon beantwoord? Daarom werden alle medewerkers en vrijwilligers geschoold. Met een groot feest in 2010 werden de trainingen afgesloten. Inmiddels blijkt uit het evaluatieonderzoek dat zowel de medewerkers als de cliënten de effecten bemerken. Bender citeerde een medewerker: “Het heeft meerwaarde voor mezelf en voor de zorgverlening.” En nog treffender: “Ik mag weer doen waarvoor ik opgeleid ben.”

Familieavonden

De laatste jaren is alles ondergebracht in protocollen maar nu realiseren we ons weer dat de relatie die we met elkaar hebben ook belangrijk is.

Inmiddels werkt BerneZorg aan het vervolg door het instellen van kennisgroepen die maandelijks bij elkaar komen. Ook gaan we familieavonden organiseren. Voor de behandelaars is nog extra aandacht nodig omdat zij nog iets te veel gericht zijn op de behandelkant.

Cultuurverandering

Het draagvlak moet bij het managementteam en het middenkader liggen. Het gaat immers om een echte cultuurverandering en er is een integrale aanpak nodig.

“Ga het niet doen als je alleen een training geeft en geen vervolg aanbiedt. Denk vooraf al na over het vervolgtraject.”

Met methode schitteren

Jona van Laarhoven, projectleider West-BrabantDe methode Familiezorg geeft inzicht maar leert ook om door te vragen bij op het eerste gehoor simpele vragen.

Een meneer komt bij de gemeentebalie met een vraag over huishoudelijke hulp. Voor zo’n vraag hebben de medewerkers door de methode Familiezorg een antenne ontwikkeld. Wat is de vraag achter deze vraag? Wie gaat het gesprek aan? Uiteindelijk ging het maatschappelijk werk met het gezin aan de keukentafel zitten.

15 professionals in 1 gezin

Ook in West-Brabant hebben gemeenten en allerlei andere professionele partijen hun mensen getraind in de methode Familiezorg. Want waarom kom je met 15 verschillende professionals in 1 gezin? Na de startbijeenkomst met de portefeuillehouders startte een regionaal trainingsproject in 7 gemeenten. Het streven was om de gemeenten zelf de regie te laten houden en ze zo de gelegenheid te geven met de methode te schitteren.

Jeugdzorg doet ook mee

De workshops gaven mensen het inzicht dat het werk beter kan en hoe. Ook Jeugdzorg deed mee. Zo zagen we allerlei dwarsverbanden ontstaan en bilaterale gesprekken. In het onderwijs is bij 2 ROC’s de methode in het curriculum geborgd. Leerlingen van het ROC verzuimen vaak of stoppen voortijdig met hun opleiding. Er wordt hier met trajectbegeleiders toegewerkt naar minder uitval. Wel blijkt het lastig te zijn om huisartsen te bereiken maar er bestaan plannen om voor hen een apart traject uit te zetten.

Ik zie, ik zie wat jij niet ziet

Dr. Deirdre Beneken genaamd Kolmer, grondlegger van de Methode Familiezorg, coördinator Academische Werkplaats Ouderenbeleid en Familiezorg, Universiteit van Tilburg, Tranzo & Expertisecentrum Familiezorg

Deirdre Beneken genaamd Kolmer gaf in haar lezing een impressie van de grondslagen van ontmoetingen, die zij in het boekje ‘Ik zie, ik zie wat jij niet ziet’ heeft vastgelegd.

Bekijk hier de gehele lezing

De afgelopen 15 jaar ben ik op zoek geweest naar de grondslagen van ontmoeting. Een zoektocht in literatuur, films, kunst en wetenschap, maar vooral bij families thuis aan hun keukentafel en gesprekken met collega’s in het veld. En in die ontmoeting vroeg ik me keer op keer af: wat gebeurt er hier? En waar hebben we het nu eigenlijk echt over? Gaat dit gesprek over ‘ik red het niet meer nu mijn man kanker heeft gekregen’ of gaat dit gesprek over ‘het omgaan met emoties, wie is verantwoordelijk voor de zorg? welke keuzes ga je maken’.

Levensthema’s

De levensthema’s die ik begon te herkennen, zijn: contact, verantwoordelijkheid, keuzes maken in het leven, omgaan met emoties, verbondenheid en cirkels in het leven. Deze zijn gebundeld in het boek ‘Ik zie, ik zie wat jij niet ziet’.

In dit boek vind je geen antwoorden, geen competenties, geen duidelijkheid over ‘hoe je zorg moet verlenen’ of methodisch moet werken. Integendeel, de thema’s roepen vragen op over de thema’s van het leven zelf. En gelukkig kunnen wij deze vragen onderzoeken, antwoorden delen en van elkaar leren. Ieder ziet het op zijn eigen manier.

Oneindig spel

Vanuit de wereldliteratuur zijn er boekfragmenten van o.a. Tolstoj en Primo Levi. Schrijvers vertellen soms meer dan een leerboek. Vanuit de kunst zijn er zes beelden van kunstenaar Victor Sonna toegevoegd, waarmee je oneindig het spel ‘ik zie, ik zie, wat jij niet ziet’ kunt spelen.

Alle doelstellingen gehaald

Klaartje van Montfort, directeur Expertisecentrum FamiliezorgDe laatste woorden tijdens de slotconferentie kwamen van Klaartje van Montfort, waarna zij alle sprekers en een aantal belangrijke steunpilaren van het actieplan Familiezorg in de bloemen zette.

We hebben heel veel hulp gehad, we hebben alle gelegenheid en tijd gekregen.

De afgelopen 2,5 jaar hebben we:

- 1350 beroepskrachten en vrijwilligers geschoold;
- 45 workshops gegeven;
- bij 16 organisaties een borgingstraject gestart;
- 30 gemeenten bereikt;
- docenten op scholen getraind;
- en is er een maatschappelijke business case geschreven als onderdeel van het Innovatieve Zorgonderwijsprogramma van de Brabant Medical School.

Kortom, we hebben alle doelstellingen gehaald.

Doorgaan

In Midden-Brabant zijn we doorgegaan waar we al mee bezig waren voordat het Actieplan begon. Hier is alles begonnen. De gemeenten in Midden-Brabant hebben ons gestimuleerd om door te blijven ontwikkelen en onze wijze van werken te verfijnen. Daarnaast hebben ze opdracht gegeven om de medewerkers van de Wmo-loketten te scholen in de methode familiezorg.

Achterban

De zorgorganisaties zoals de Wever, Thebe, het Revalidatiecentrum Leijpark, het Elizabeth Ziekenhuis, de Eikendonk, het Zorgnetwerk en daarnaast de Twern, organisatie voor maatschappelijke diensten, Contour, de vrijwilligersorganisatie, MEE regio Tilburg, MEE regio Brabant Noord, het ROC Tilburg zijn partijen die met ons invulling hebben gegeven aan samenwerken op inhoud van de methode familiezorg. De huisartsen en de praktijkondersteuners werken inmiddels met ons samen om hun achterban te motiveren gebruik te maken van de kennis van de methode familiezorg.

Elke dag opnieuw

Er is nog veel inspanning nodig om de prikkel om te zetten in zichtbare effecten van het werken met de methode familiezorg. Een eerste aanzet is gegeven door het uitvoeren van het effectonderzoek naar het werken met de methode familiezorg in de praktijk van alle dag. Zorgcentrum Den Herdgang en de Twern, partners van het eerste uur, de gemeente Tilburg, Zorgcentrum Reyshoeve als organisatie waar de nulmeting plaatsvindt en Exfam werken met Tim Choy van Fluent, in nauwe samenwerking met Tranzo, aan de resultaten van dit onderzoek. We willen u graag verder op de hoogte blijven houden van de uitkomsten van dit onderzoek. Belangrijk voor u is om netwerkpartners te (blijven) motiveren en mee te doen.

Verslag: Karien Vissers, Tekst & Redactie, Goirle